De sociale zekerheid is aan verandering toe

In de salon van De Balie hadden zich zo´n veertig 'diehards van de sociale zekerheid' verzameld om over het manifest te debatteren. Onder hen ook de fractiespecialisten van CDA, VVD en PvdA, respectievelijk Gerda Verburg, Frans Weekers en Jet Bussemaker (zie foto).

Het manifest is tot stand gekomen na verschillende gesprekken tussen bestuurders en beleidsmakers vanuit de vakbonden, werkgeversorganisaties en verzekeraars. Aanleiding voor die bijeenkomsten was de ontevredenheid met het regeerakkoord van het kabinet Balkenende. Dat bevatte namelijk wel flinke ingrepen in de sociale zekerheid, maar geen visie op de toekomst. De eerste bijeenkomst vond plaats in het najaar van 2003, de laatste in oktober 2004, maar steeds in De Balie. Vandaar dat het stuk al het Balie-manifest is gaan heten.

Vastgelopen
Het bestaande stelsel is vastgelopen ´in een mix van hogere drempels, scherpere controles en lagere uitkeringen´. Het is bovendien niet toegesneden op de eisen van de tijd en heeft een ´onheldere verantwoordelijkheidsverdeling´. Daarmee wordt bedoeld dat risico´s kunnen worden afgewenteld, die bijvoorbeeld in het geval van de WAO hebben geleid tot een onbeheersbare instroom.

De regelgeving is zo star geworden dat mensen eigenlijk gevangen worden gezet in een uitkeringsregeling, die vervolgens alleen nog op de betaalbaarheid wordt getoetst. Iemand in de bijstand mag overdag geen scholing volgen, omdat hij beschikbaar moet zijn voor de arbeidsmarkt.

Investeren in mensen
De ondertekenaars van het manifest willen de sociale zekerheid allereerst vanuit een andere optiek bekijken, niet als kostenpost, maar als investeringsproject. Het stelsel moet bescherming bieden tegen werkloosheid en arbeidsongeschiktheid, maar moet ook nieuwe kansen bieden aan mensen. Scholing is hierbij van toenemend belang.

Ronald de Leij (beleidsmedewerker van de Algemene Werkgeversvereniging Nederland) stelde op de tropische middag in de salon ook iets anders vast. ´Sociale zekerheid zit niet alleen in arbeidsverhoudingen, maar ook in het verband van mensen met de gemeenschap.´ In zijn ogen moet een nieuw stelsel inspringen op de dynamiek van de economie en de levensloop van mensen. Ouders moeten ook de kans krijgen hun kinderen op te voeden en te werken, dus flexibel omgaan met verlof en beschikbaarheid van kinderopvang.

Het manifest baseert de nieuwe sociale zekerheid op drie levensfasen: de vormingsfase, de productieve fase en de postactieve fase. De eerste en de derde fase gelden daarbij als basisvoorziening voor elke inwoner. In de vormingsfase heeft ieder kind ook recht op die vorming, te weten geld voor een opleiding, de ´startkwalificatie voor de arbeidsmarkt´. ´Wie eerder gaat werken krijgt de resterende rechten bijgeschreven op zijn levenslooprekening en kan die later alsnog benutten.

Werkzekerheid
In de productieve fase steunt de samenleving burgers door een nieuwe basisvoorziening, de basisinkomensverzekering en een basisinvesteringsrekening. De eerste is bedoeld als bescherming tegen werkloosheid en arbeidsongeschiktheid, de tweede is een levenslooprekening die vormings- en verlofrechten biedt. Ook hiermee kan bijvoorbeeld scholing bekostigd worden die werkzekerheid moet geven.

Boven op de basisvoorziening moeten, aldus de opstellers, ook collectieve verzekeringen komen die de risico´s van werkloosheid, ziekte en arbeidsongeschiktheid afdekken. Maar dat zullen dan geen landelijke verzekeringen meer zijn, maar verzekeringen op het niveau van sectoren. Een regeling voor de bankensector zal dus verschillen van die in de bouw.

Politiek
In hun reacties waren de aanwezige politici in eerste instantie positief over het manifest. Frans Weekers (VVD) ziet het inrichten van de sociale zekerheid als een investering als een goed punt, maar vroeg al snel naar ´het rekensommetje´. Gerda Verburg (CDA) stelde dat dit plan pas kans van slagen heeft als het DNA van politici is veranderd. Zij vindt het nadenken over sociale zekerheid in termen van levensloop ook een goede zaak.

Bart van Maanen

De sociale zekerheid als investering
Auteurs: Piet Leenders, Ivo Kuijpers & Felix Rottenberg
Uitgeverij De Balie

De tekst is online te vinden bij Vereniging Basisinkomen

• Luister naar Jet Bussemaker