Hoe populisme de politiek beïnvloedt

Is het zo dat sociaal-democratische partijen uit angst de steun van kiezers te verliezen, populistische opvattingen omhelzen? Tweeëneenhalf jaar lang onderzocht journalist Rinke van den Brink hoe dit populisme is aangekomen bij de sociaal-democratische partijen in België, Denemarken, Nederland, Frankrijk, Oostenrijk en Zweden. En het antwoord is ja. Zeker populistische ideeën op het gebied van migratie en buitenlanders beïnvloeden deze partijen en hun programma´s.

Van den Brink doet al zo´n 25 jaar verslag van gebeurtenissen en ontwikkelingen binnen extreem-rechtse bewegingen in Europa. Tijdens dat werk merkte hij meermalen de afwezigheid op van sociaal-democratische partijen. Bij hen bestond de neiging om de problemen die extreem-rechts gewoon benoemde, te veronachtzamen.

Hypercorrectie
Nu lijkt zich, aldus Van den Brink tijdens de presentatie van zijn boek, een ´hypercorrectie´ af te tekenen. Hij noemde in dat verband zorgelijk, dat de PvdA onlangs een voorstel deed om arbeidsmigranten slechts gedeeltelijk toegang te verlenen tot de Nederlandse sociale zekerheid. Hierdoor zouden er verschillende burgerklassen ontstaan en wordt het gelijkheidsbeginsel ondermijnd. Tegelijk stelde Van den Brink vast dat ongelimiteerde toegang tot regelingen ook geen haalbare kaart is.

Hulde en kritiek
Fractievoorzitter Wouter Bos van de PvdA nam het eerste exemplaar in ontvangst en reageerde inhoudelijk op het boek. Bos begon zijn verhaal met de stelling dat populisme niet alleen maar slecht is, bijvoorbeeld door het element van de persoonlijke presentatie. Ook ziet hij de duistere kanten van populisme vaak voet aan de grond krijgen in grote steden, die een minderwaardigheidsgevoel hebben en vaak ook havenstad zijn. Kijk maar naar Rotterdam en Amsterdam of naar Marseille en Parijs. Steden ook met oude, achterhaalde industrie.

Bos zwaaide de auteur alle lof toe voor het vuistdikke boek, omdat hij hierin de reacties van alle belangrijke politici en deskundigen heeft verwerkt. Daarmee geeft Van den Brink de zaken in Europees verband goed weer. Maar Bos had ook kritiek.

Allereerst vond Bos het woord 'angst' in de titel een ongelukkige keuze, want zodra een partij of een persoon daar van in de greep is, suggereer je dat die als opponent te emotioneel is. Het zou een verstandige discussie kunnen uitsluiten, want zo´n partij of persoon is - door emoties bevangen - onbetrouwbaar.

Daarnaast uitte Bos kritiek op ondertitel van het boek, 'de Europese sociaal-democratie en het rechtspopulisme'. De term 'rechtspopulisme' achtte Bos te beperkt, want er is ook linkspopulisme. Beiden kunnen schadelijk zijn. Volgens Bos heeft de opkomst van Pim Fortuyn ook laten zien dat de politiek tegenstelling links-rechts de werkelijkheid geen recht doet. Zo heeft de SP soms 'rechtse' opvattingen en was Fortuyn ook 'links', aldus de fractievoorzitter.

Proteststemmers
Ten slotte vond Bos dat er in het boek weinig aandacht is voor andere oorzaken van de opkomst van het populisme. Hij wees daarbij op het Nederlands kiesstelsel, waarin het door de vele proteststemmers mogelijk werd dat de LPF 26 zetels haalde. Dit was het soort populisme dat ontstaat wanneer de verworvenheden van mensen worden weggenomen. Bos pleitte voor een blokkenstelsel, zoals in Groot-Britannië, met een conservatief en een progressief deel van het parlement. Dat zou evenwichtiger kunnen omgaan met al te opgewonden populisten.

Overal waar de rechts-links tegenstelling verdwijnt, analyseerde Bos verder, krijgt het populisme een kans. Als voorbeeld gaf hij de verkiezingsuitslag in Duitsland, waar de sociaal-democraten en de conservatieven mogelijk een grote coalitie gaan vormen. Bos noemde dat een gevaarlijke ontwikkeling, omdat zo´n coalitie naar verwachting door de vele compromissen kleurloos zal worden en weinig daadkracht zal kunnen tonen. Dat geeft dan weer ruimte aan populistisch commentaar.

Actueel voorbeeld
Aan het einde van de presentatie overhandigde Rinke van de Brink een recent persbericht van het Vlaams Belang aan Wouter Bos. Het gaf een goed voorbeeld van hoe lastig het kan zijn de foute populisten aan te pakken. Deze partij heeft een voorstel gedaan om de toegang tot de woningmarkt voor 'nieuwkomers' (lees allochtonen en asielzoekers) te beperken. Daarbij haalt het persbericht een vergelijkbaar voorstel aan van... Wouter Bos.

Hoewel dat zonder nuance is overgenomen, maakt het duidelijk dat zoiets voor de Vlaamse socialisten (SP.a) weer moeilijk te pareren is. Want, zal het Vlaams Belang zeggen: uw Nederlandse sociaal-democratische collega wil precies hetzelfde. Tegelijk wordt op die manier natuurlijk ook geprobeerd te SP.a kiezer voor zich te winnen.

Bart van Maanen

• Luister naar Wouter Bos