Fietsrepubliek als lichtend voorbeeld

Een Amerikaan vertelt ons alles over Amsterdam als de ultieme fietsstad, oftewel waarin een klein land nog steeds groot is.

Toeristen die van hun sokken worden gereden, argeloos wandelend over een fietspad of pogend vlak voor een horde optrekkende fietsers over te steken. Dit overkwam ook de Amerikaanse stedenbouwkundige Pete Jordan op zijn eerste dag in Amsterdam. Dat was in 2002. Jordan raakte gefascineerd en dook in de cultuurgeschiedenis van het fietsen in Amsterdam. Hij schreef er een boek over: In the City of Bikes, the Story of the Amsterdam Cyclist, dat in de Nederlandstalige versie eenvoudig en veelzeggend De fietsrepubliek heet. Hoe een buitenstaander ons een typisch Amsterdams fenomeen laat zien.

‘Deze stoep is bloedlink voor voetgangers’, dacht Peter Jordan in eerste instantie die dag in 2002, tot hij zich realiseerde dat hij daar in de Spuistraat midden op een fietspad stond. Hij kan er nu nog om lachen. Jordan: ,,Ik wist niet eens dat zoiets bestond. Een fietspad! Wat een beschaving!’’

Toen Jordan in 2001 stedenbouwkunde studeerde, kocht hij op een dag het boek Cities van de Amerikaanse landschaps­architect Lawrence Halprin. Er stond een foto in van Amsterdam in de jaren vijftig. Jordan scheurde de foto uit en hing hem boven zijn bed. Elke dag telde hij de fietsers op de foto, die in een grote zwerm het kruispunt overstaken: zestig mensen op de fiets. Jordans toekomst werd op dat moment bepaald: hij schreef zich in voor een semester Nederlandse stedenbouwkunde aan de Universiteit van Amsterdam.

,,Ik wilde leren hoe je steden fietsvriendelijk kon maken zodat ik het in Amerika veiliger kon maken voor fietsers in de stad.’’ Als je De fietsrepubliek leest, weet je al na een paar alinea’s: Pete Jordan is idolaat van fietsen. Zoals wij op de Zuidpool elke pinguïn op de foto zouden zetten, zo dwaalde Jordan verrukt urenlang door de stad om te kijken naar voorbijtrekkende fietsers. In zijn laatste woonplaats Portland, in de staat Oregon, telde hij op een ochtend negentien fietsers in een half uur tijd. Daar maakte hij opgetogen zijn vriendin voor wakker. Hij lacht: ,,Hier in hartje Amsterdam zag ik elke halve minúut negentien fietsers!’’

Wat hem in zijn begintijd als Amsterdammer nog het meest verwonderde, waren de kinderen die aan het stuur, achterop, in een draagzak op de borst of voorop in een houten kist werden vervoerd. Jordan: ,,In Amerika ben je een slechte ouder als je je kind meeneemt op de fiets. Als je in de VS een kind hebt, móet je een auto hebben. Ik heb er zonder auto geleefd en dat beviel me zo goed dat ik niet zeker wist of ik wel een kind wilde. Amerikaanse steden zijn gebouwd voor auto’s. Als je in een buitenwijk woont, kun je niet lopend naar het winkelcentrum. Er gaan alleen zesbaansautowegen naartoe, een voetganger of fietser wordt weggetoeterd.’’

In zijn boek beschrijft Jordan hoe hij tot zijn opperste verbazing voor het eerst een hoogzwangere vrouw zag fietsen. Maar een aantal jaren later waren zijn Amerikaanse vriendin en hij volkomen ingeburgerd in Amsterdam. ,,Toen mijn vriendin moest bevallen, zijn we op de fiets naar het ziekenhuis gegaan. Ze zei: ik heb gisteren ook nog gefietst, dus dat kan best. In Amerika zouden ze de politie hebben gebeld.’’

De persoonlijke anekdotes beslaan een kleiner deel van het boek dan hij aanvankelijk van plan was. Jordan: ,,Toen ik in Amsterdam kwam wonen, wilde ik alleen maar over fietsen praten. Fietsen is voor Nederlanders net zo vanzelfsprekend als lopen, en dat is voor een buitenstaander heel bijzonder. Pas toen ik voor mijn studie onderzoek ging doen, ontdekte ik dat er eigenlijk maar weinig bekend is over de Amsterdamse fietsgeschiedenis. Ik ben er trots op dat ik Nederlanders daar nu iets over kan vertellen.’’

Jordan bracht duizenden uren door in archieven en bibliotheken. Hij beschrijft in zijn boek alle decennia van fietsend Amsterdam sinds 1890. Elke periode kent zijn eigen verhalen, maar fietsendiefstal duikt altijd weer op. In de jaren zeventig van de vorige eeuw gaf de politie toe geen mankracht te hebben om op te treden tegen fietsendieven, in 2000 verklaarde toenmalig burgemeester Patijn dat fietsendiefstal een ‘onoplosbaar probleem’ was, maar zijn opvolger Cohen sprak in 2008 een theaterzaal vol nieuwe studenten toe: ‘Weet wel dat als je een fiets koopt voor twintig euro, deze gejat is, en heling is zowel volgens de wet als de apv (algemene politieverordering, red.) een misdrijf.’

Zelf vindt Jordan de periode tijdens de Tweede Wereldoorlog het meest interessant. ,,Ik heb veel dagboeken uit de oorlog gelezen bij het NIOD (Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie), maar ook politieverslagen. Eerder, in de jaren dertig, klaagden automobilisten al dat fietsers altijd de baas waren. Maar ook de nazi’s beklaagden zich over het fietsgedrag van Amsterdammers. Ze vonden dat fietsers voor hen aan de kant moesten gaan, maar dat deden ze niet. De politie schreef bekeuringen uit, haalde zelfs ventielen uit de banden, maar de fietsers bleven ongehoorzaam. Er waren in de oorlog tienduizenden fietsers in de stad, zij vormden eigenlijk het grootste verzet tegen de Duitsers. Nog steeds zijn fietsers de baas in Amsterdam. Er zijn nu meer fietspaden dan ooit. We mogen zelfs weer onder het Rijksmuseum door.’’

De Fietsrepubliek verscheen bij uitgeverij Podium.

[Guurtje Castricum, MUG Magazine juni 2013 | Fotobijschrift: Pete Jordan is blij dat hij weer onder het Rijks door mag fietsen | Foto: Erik Veld]